ОРШИЛ: МОНГОЛ ХҮН “МОРЬ ЗАМАА ОЛОХ БОЛОВ УУ?” ГЭЖ АСУУДАГГҮЙ

Харь нутагт аваачсан адуу төрсөн нутаг руугаа буцаж гүйдэг тухай яриа Монголын аман уламжлал, дуу хөгжим, малчдын өдөр тутмын мэдлэгт өргөн тархжээ. Сүүлийн үеийн антропологийн судалгаанууд ч Монголчууд адууны ийм хөдөлгөөнийг nutag буюу нутаг, zön буюу адууны өөрийн зөн, төрөлхийн чиг баримжаа, шийдвэр гаргах чадвартай холбон ойлгодгийг тэмдэглэсэн байна.

Гэхдээ энд нэгэн сонирхолтой ялгаа бий.

Монгол адуучин хүн:

“Энэ морь замаа яаж олох бол?”

гэж хамгийн түрүүнд асуухгүй.

Харин:

“Хэд хоногийн дараа хүрэх бол?”

гэж асууна.

Учир нь нутагтаа очих эсэх нь гол эргэлзээ биш. Замд нь хүн саад болох уу, барих уу, үргээх үү, цаг агаар, ус, бэлчээрийн нөхцөл ямар байх вэ гэдэг нь илүү бодит асуудал. Энэ ялгаа нь гаднаас харахад жижиг мэт боловч Монголын адууны тухай уламжлалт мэдлэгийн мөн чанарыг ойлгоход маш чухал.

                                                                                                              “НУТАГ” БОЛ ЗӨВХӨН ХҮНИЙХ БИШ

Монгол хэлний nutag гэдэг ойлголт зөвхөн хүний төрсөн газар гэсэн утгаар хязгаарлагддаггүй.

Этнографийн судалгаанд nutag нь хүн, мал хоёрын амьдралын орон зай, бэлчээр нутаг, дассан газар, амьдралын холбоосыг хамарсан олон давхар утгатайг харуулдаг. Монгол малчдын хувьд адуу ч өөрийн nutag-тай бөгөөд худалдаалагдсан адуу хуучин бэлчээр, нутаг руугээ буцдаг тухай түүхүүд түгээмэл яригддаг.

2023 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн антропологич Д. Бум-Очирын Acta Mongolica-д хэвлүүлсэн судалгаанд ч адууны нутаг руугаа буцах тухай өгүүллэг, шүлэг, кино зэрэг олон төрлийн соёлын материалд давтагддагийг тусгайлан авч үзсэн байдаг. Судалгааны гол ойлголт нь Монголчууд адуу ч өөрийн nutag-аа санаж, олж, буцаж чадна гэж итгэдэг, ойлгодог явдал юм. Ингэхээр “адуу нутаг руугаа гүйдэг” гэдэг нь өнөөдөр цахим орчинд шинээр бий болсон домог биш.

Энэ бол Монголын малчин соёлын танин мэдэхүйн нэг хэсэг.

                                                                                                                     “ЗӨН” БОЛ ИД ШИДИЙН ҮГ БИШ

Энд zön хэмээх Монгол ойлголт онцгой ач холбогдолтой. Д. Бум-Очир, И. Бямбабаатар, А. Ахиарн нарын Inner Asia сэтгүүлд хэвлэгдсэн судалгаанд Монгол болон Хөхнуурын малчдын маллагааны мэдлэгт zön гэдэг нь сүргийн өөрийн төрөлхийн зан, зөн совин, дотоод чиг баримжаатай холбоотой ойлголт болохыг тайлбарласан. Малчин хүн малыг зөвхөн захирах бус, түүний zön-ийг ажиглаж, түүнд тулгуурлан маллах “zöngöör n mallakh” арга хэрэглэдэг гэж судлаачид тэмдэглэжээ.

Энд нэг чухал зүйл байна.

Монгол малчин:

“Морь юу ч мэдэхгүй, хүн л бүхнийг заана.”

гэж үздэггүй.

Харин:

“Морь өөрийн зөнтэй.”

гэж үздэг. Тиймээс адууны зан үйлийг ажиглах нь маллагааны салшгүй хэсэг болдог. Судлаачид zön-ийг зөвхөн ид шидийн ойлголт бус, адууны зан байдал, бэлчээрлэлт, хөдөлгөөн, биеийн байдал зэрэгт тулгуурласан практик мэдлэгтэй холбон авч үзсэн байна.

                                                                             ГАЗАР ҮНЭРЛЭН ДАВХИЖ ЯВАА ГАНЦ АДУУГ БИТГИЙ ҮРГЭЭ

Монголын адууны тухай уламжлалт ойлголтыг илэрхийлэх хамгийн хүчтэй өгүүлбэрүүдийн нэг бол:

“Газар үнэрлэн давхиж яваа ганц адууг битгий үргээ.”

гэсэн мөр юм.

Энэ өгүүлбэрийг зөвхөн уянгын хэллэг гэж харахад учир дутагдалтай. Монгол малчны ажиглалтаар нутаг руугаа гүйж буй адуу замыг хүнийх шиг туулдаггүй.

Тэр орчноо ажиглана. Түр саатна. Бэлчээрлэнэ. Усаа олно. Хүчээ сэлбэнэ. Аюултай нөхцөлд болгоомжилно. Боломж гарвал дахин хөдөлнө. Өөрөөр хэлбэл холын замыг нэгэн жигд хурдаар туулах бус, өөрийн биеийн байдал болон орчны нөхцөлд тохируулан хөдөлгөөнөө зохицуулна гэж малчдын уламжлалт мэдлэгт ойлгодог. Энэ нь zön-ийн тухай орчин үеийн этнографийн тайлбартай нийцэх сонирхолтой талтай: судлаачид малчид адууны зан байдал, нас, хүйс, эрүүл мэнд, хооллолт зэрэгт тулгуурлан маллагааны арга барилаа тохируулдаг гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Гэхдээ нэг зүйлийг ялгах ёстой.

“Газар үнэрлэн явна” гэдэг уламжлалт ажиглалтыг шинжлэх ухааны хувьд “адуу үнэрээрээ хэдэн зуун километрийн замыг олдог” гэж шууд тайлбарлах боломжгүй.

Үүнд хараа, газар орны танил тэмдэг, үнэр, ус, бэлчээр, өмнөх туршлага, бусад адууны хөдөлгөөн зэрэг олон хүчин зүйл оролцож болно. Тиймээс энэ нийтлэл “нууцлаг GPS” гэсэн тайлбар дэвшүүлэхгүй. Харин Монголчуудын ажигласан зан үйлийг өөрийнх нь нэр томъёо, туршлагаар нь авч үзнэ.

                                                                                                     ЯАГААД “БҮҮ ҮРГЭЭ” ГЭДЭГ НЬ ЧУХАЛ ВЭ?

Энэ дөрвөн үгэнд хүн ба адууны харилцааны тухай маш их мэдлэг багтсан.

Ганц адуу байна.

Газар үнэрлэн явж байна.

Тодорхой нэг чиглэлд хөдөлж байна.

Тэгэхэд:

“Битгий үргээ.”

гэдэг.

Яагаад?

Учир нь хүн тэр адуу хаашаа явж байгааг мэдэхгүй байж болно.

Харин адуу өөрөө мэдэж байгаа байж болно.

Энэ бол Монгол малчны сэтгэлгээний маш сонирхолтой тал.

Хүн өөрийн мэдэхгүй зүйлийг заавал өөрийнхөөрөө засах гэж оролдохгүй.

Заримдаа:

АДУУГ ЗОРИСОН ЗҮГТ НЬ ӨӨРӨӨР НЬ ЯВУУЛАХ НЬ ЗӨВ.  Энэ нь zöngöör n mallakh буюу малын өөрийн зан, шийдвэрт тулгуурлан маллах тухай судалгаатай ч сонирхолтойгоор огтлолцоно.

                                                                               ЭНЭ БОЛ ЗӨВХӨН ДУУНЫ УРАН САЙХАН ДҮРСЛЭЛ БИШ

Монголын адууны нутаг руугаа буцах тухай ойлголт дуу, шүлэг, кинонд дахин дахин гардаг. Д. Бум-Очирын 2023 оны судалгаа яг ийм өгүүлэмжүүдийг шинжилж, Монголчууд адууны nutag-тай холбоотой ойлголтыг хэрхэн соёлын хувьд дүрслэн бүтээснийг авч үзсэн байдаг.

Энд “Цовоо хонгор” гэх мэт XX зууны бүтээлүүд ч орно. Т.Бат-Оргилын “Цовоо хонгор” нь харийн нутагт зарагдсан монгол адуу төрсөн нутгаа санан тэмүүлдэг тухай өгүүлэмжийг олон нийтэд хүргэсэн бүтээл юм.

Гэхдээ академик нийтлэлд үүнийг биологийн нотолгоо гэж биш, Монголын соёлын ой санамжийн баримт гэж авч үзэх ёстой.

Өөрөөр хэлбэл:

дуу → соёлын баримт

харин:

GPS → хөдөлгөөний хэмжилт  юм. Энэ хоёрыг хооронд нь хольж болохгүй.

ВЬЕТНАМААС МОНГОЛ РУУ ГҮЙСЭН  АДУУНЫ ТҮҮХ

Монгол адууны нутаг руугаа буцах тухай хамгийн сонирхолтой аман түүхүүдийн нэг нь Вьетнамтай холбоотой. Inner Asia сэтгүүлд нийтлэгдсэн 2020 оны судалгаанд 1959 онд Хо Ши Мин Монголд айлчилсны дараа Ю. Цэдэнбалын талаас Вьетнамд таван төрлийн мал бэлэглэсэн тухай өгүүлдэг. Малыг галт тэргээр Вьетнам руу хүргэх замд Хятад–Вьетнамын хил дээр нэг морь уул руу зугтсан бөгөөд 1960 онд, ойролцоогоор нэг жилийн дараа Монголдоо буцаж ирсэн гэх мэдээг судлаачид дурдсан байна.

                                                                                   НАДАД ӨӨРТ МИНЬ ТОХИОЛДСОН БОДИТ ЯВДАЛ

Энд би нэг чухал баримтыг өөрийн биеэр гэрчилсэн түүх болгон оруулж байна. 2009 онд Монгол Улсын манлай уяач Авгаансамдангийн Батсүх надад нэгэн хурдан үрээ бэлэглэсэн юм. Тэр үрээг Төв аймгийн Заамараас Булган аймгийн Гурванбулаг суманд, ойролцоогоор 140–150 км-ийн зайд хүргэж өгсөн. Гурванбулагт очоод үрээг гүү хураалгаж, азарга тавьсан. Өөрөөр хэлбэл тэр шинэ нутан орчинд, шинэ сүрэгт байсан.

Гэтэл ердөө гурван сарын дараа хүргэн ах Отгон надад утасдаж:

“Үрээ алга болчихлоо.”

гэж мэдэгдсэн.

Би тэр даруй Батсүхэд хэлэв.

Батсүх:

“За, би адуучиндаа хэлээдхье.”

гэв.

Тэгээд бид хүлээв. Гурван хоногийн дараа шөнө Батсүх надад дахин утасдав.

Адуучинтай ярьсан бөгөөд:

“Үрээ чинь сүрэгтээ ирсэн байна.”

гэж хэлсэн байна.

Энд хамгийн сонирхолтой нь бидний гайхсан зүйл юу байсан бэ?

“Яаж замаа олсон юм бол?” гэж бид асуугаагүй.

“Хэд хоногт хүрэх бол?” гэдэг л бидний санааг зовоож байв.

Учир нь:

Нутгаа гүйж очих нь бидний хувьд ойлгомжтой зүйл байсан.

Харин замд нь хүн барьж авах, саад болох, эсвэл өөр ямар нэгэн зүйл тохиолдох вий гэдэг нь бодит санаа зовнил байв. Энэ бол лабораторийн туршилт биш. GPS-ийн бүртгэл ч биш. Гэхдээ энэ бол нэг хүний амьдралд тохиолдсон, үйл явдлын дараалал, газар, хугацаа тодорхой нэгдүгээр биеийн гэрчлэл юм. Ийм эх сурвалжийг академик өгүүлэлд “шинжлэх ухааны туршилт” гэж нэрлэхгүй. Харин oral/first-person testimony буюу аман болон нэгдүгээр биеийн гэрчлэл гэж тусад нь тэмдэглэнэ.

                                                                                                   “МУУ ХҮН ЗАМД НЬ ТААРААД БАРЬЧИХ ВИЙ”

Энэ жижиг өгүүлбэр ч мөн судлах үнэ цэнтэй. Монгол адуучин хүн адуу нутаг руугаа гүйх боломжийг үгүйсгэдэггүй.

Тиймээс адуу алга болоход:

“Замд нь муу хүн таараад барих вий.” гэдэг санаа төрдөг. Энэ нь адууны хөдөлгөөнийг таних уламжлалт мэдлэгтэй зэрэгцэн хүний ёс суртахууны үүрэг гэсэн өөр нэг ойлголтыг үүсгэнэ.

Талд ганцаараа газар үнэрлэн явж байгаа адууг хараад:

эзэнгүй мал байна гэж шууд барих бус,

нутаг руугаа гүйж яваа адуу байж болно гэж ойлгох ёс бий.

Тиймээс:

“Газар үнэрлэн давхиж яваа ганц адууг битгий үргээ.”   гэдэг нь зөвхөн адууны тухай биш

Энд хотжилтыг буруутгах гэхээсээ илүү мэдлэгийн дамжуулалтын асуудлыг харах хэрэгтэй.

Нүүдлийн мал аж ахуйн орчинд өссөн хүүхэд адууны:

• явдал,
• зогсолт,
• бэлчээрлэлт,
• сүргийн зан,
• ус хайх хөдөлгөөн,
• айж үргэх байдал,
• нутаг руугаа чиглэх хөдөлгөөн

зэргийг өдөр бүр харж сурна.

Хотын орчинд өссөн хүүхэд ийм туршлагыг өдөр тутам харах боломж хамаагүй бага. Тиймээс өөрчлөгдөж байгаа зүйл нь заавал адууны чадвар биш.

ХҮНИЙ АДУУГ ОЙЛГОХ ЧАДВАР БАЙЖ БОЛНО. Энэ бол уламжлалт мэдлэгийг судлах илүү бодитой асуудал.

                                                                        МОРЬ “ТАГНУУЛЧААС ИЛҮҮ” ГЭДЭГИЙГ ХЭРХЭН ОЙЛГОХ ВЭ?

Монгол адуучны ярианд нутаг руугаа гүйж буй адуу:

• сонор,
• болгоомжтой,
• хүчээ зөв хуваарилдаг,
• замын нөхцөлд дасан зохицдог,
• хүний сааднаас зайлсхийдэг гэж дүрслэгддэг. Үүнийг “морь үнэхээр тагнуулчаас илүү” гэсэн шинжлэх ухааны хэмжилт болгон ойлгох шаардлагагүй.

Харин:

Монгол малчны нүдээр адуу холын замд зөвхөн хурд ашигладаггүй; орчноо уншиж, эрсдэлийг тооцож, хүчээ зохицуулан хөдөлдөг амьтан юм.

гэж тайлбарлавал илүү академик. Энэ нь herd agency буюу сүргийн өөрийн үйлдэл, сонголтыг хүлээн зөвшөөрөх тухай антропологийн судалгаатай нийцнэ.

                                                                                          МОНГОЛЧУУД АДУУГАА ЗӨВХӨН УНААГҮЙ…

Монголын адууны соёлын хүчийг зөвхөн “монголчууд моринд дуртай” гэж тайлбарлах нь хангалтгүй.

Адуу нь: унаа, баялаг, агт, цэргийн хүч, мал аж ахуйн нэг хэсэг, холын зайн хөдөлгөөний хэрэгсэл, нутагтай холбогдох амьтан байжээ. Тиймээс адууны тухай мэдлэг өдөр тутмын амьдралаас салангид байгаагүй. Малчин адуугаа маллана. Уяач шинжинэ. Хүүхэд унана. Цэрэг мордоно. Дуучин дуулна. Өгүүлэгч домог болгоно. Ингээд адууны тухай ажиглалт соёлын ой санамж болон үлдэнэ.

                                                                                           АРДЫН ДУУ БОЛ ЭНЭ ОЙ САНАМЖИЙН НЭГ ХЭЛ

“Жонон халиун”, “Хонгор морь”, “Дөрвөн настай халиун”, “Торой бандийн хээр” “Эрдэнэ засгийн унага “зэрэг морин сэдэвтэй ардын болон уртын дууны уламжлал нь адуу Монголын хөгжмийн соёлд ямар гүн суусныг харуулна.

Гэхдээ эдгээрийн үүссэн он, зохиогч, хамгийн эртний тэмдэглэгдсэн хувилбар бүрийг тус бүрээр нь анхдагч эх сурвалжаар тогтоохгүйгээр “мянган жилийн өмнөх дуу” гэх мэт дүгнэлт хийх ёсгүй.

Харин баттай хэлж болох зүйл нь:

Адуу нь Монголын ардын болон уртын дууны уламжлалд захын сэдэв биш, төв байр суурийн нэг эзэлдэг.

“Цовоо хонгор” энэ уламжлалын XX зууны сүүл үеийн шинэ хэлбэрүүдийн нэг гэж харагдана.

                                    СЭЛЭНГЭ АЙМГААС БАЯНХОНГОР: БУДАН БУУРАЛ, БУРХАН ЗЭЭРД ХОЁРЫН НУТАГ РУУГАА ГҮЙСЭН ТҮҮХ

2023 онд “Дэлхийн морьтнууд” төслийн баг өмнөх “Гайхамшигт Монгол адуу” бүтээлийнхээ үргэлжлэл болгон дахин хоёр адууг эх нутаг руу нь гүйлгэж, хөдөлгөөнийг нь баримтжуулжээ. Энэ удаагийн хоёр адуу нь Баянхонгор аймгийн Богд сумын уугуул, тухайн үед Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр суманд отроор очсон адуунууд байв. Тэдний эзэд Хүдэрт гурван жилээр оторлож, бүх малаа нүүлгэсэн бөгөөд адуунууд нь шинэ нутагт очсон ч зарим нь дахин дахин төрсөн нутаг руугаа гүйдэг байсан гэж төслийн санаачлагч Ю.Үнэнбүрэн ярьжээ.

Эдгээрээс нутаг руугаа хамгийн их тэмүүлдэг хоёр адууг сонгон, Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумаас Баянхонгор аймгийн Богд сум хүртэл гүйлгэсэн байна. Нэг нь 13 настай буурал, нөгөө нь 11 настай хүрэн морь байсан гэж 2023 оны ярилцлагад дурджээ.

Киноны албан бус YouTube тайлбарт тэднийг “Будан буурал” болон “Бурхан зээрд” хэмээн нэрлэсэн бөгөөд энэ хоёр хүлгийн Сэлэнгийн хөвч тайгаас Баянхонгорын говь руугаа тэмүүлэн гүйсэн түүхийг “Дэлхийг тамгалсан Монгол адуу” баримтат кинонд өгүүлжээ.

Энэ түүхийн хамгийн сонирхолтой хэсэг нь ердөө “морь хол зам туулсан” явдал биш.

Сэлэнгийн Хүдэр суманд өвс ус элбэг, тайгын бүсийн ногоон нутагт байсан хоёр адуу өөрсдийн төрсөн нутаг болох Баянхонгорын Богд сумын говийн, өвс багатай орчин руу зүтгэн явжээ. Төслийн багийн ажиглалтаар тэд замдаа Ерөө, Туул, Хараа, Онги зэрэг голуудыг гаталсан байна. Мөн Сэлэнгэ, Төвийн бүсэд газар хагалж, хашаалсан хүний бүтээсэн орчин адуунд бодит саад болж, заримдаа хашаанд орж гарч чадахгүй болсон тохиолдол гарчээ.

Бүр сонирхолтой нь хоёр адуу замд ганцаараа хоноогүй байна. Ярилцлагад өгүүлснээр тэд шөнө бүр ямар нэг айлын азаргатай адуу бараадан хонож, араатан болон бусад аюул ойртоход бусад адуу руу бараадаж байгаа мэт ажиглагдсан байна.

Ингээд бидний өмнөх нийтлэлийн:

“Газар үнэрлэн давхиж яваа ганц адууг битгий үргээ.”

гэдэг уламжлалт ойлголттой маш сонирхолтойгоор холбогдоно. Энд адуу зөвхөн “зам олсон” биш. Замдаа ус, бэлчээр, саад тотгор, бусад адуу, аюул зэргийг ашиглан хөдөлгөөнөө зохицуулж байсан тухай баримтат ажиглалт байна.

                                                                                                     БАРИМТАТ КИНОНЫ НЭР

“ДЭЛХИЙГ ТАМГАЛСАН МОНГОЛ АДУУ”
Documentary film, 2024

Кино 2024 оны 5-р сарын 11–12-нд үзэгчдэд хүрэхээр зарлагдсан бөгөөд өмнөх “Гайхамшигт Монгол адуу” бүтээлийн үргэлжлэл болсон байна.

“Дэлхийг тамгалсан Монгол адуу” — баримтат кино

Нийтлэлд footnote-оор: 2023 оны ярилцлага нь хоёр адууны нас, гарал, замналын талаар хамгийн дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгч байна; 2024 оны киноны тайлбар нь адууны нэрийг Будан буурал, Бурхан зээрд гэж өгч байна.

                                                                                 “ГҮЙГҮҮЛ МОРЬ” ГЭДЭГ НЭР ӨӨРӨӨ ЮУ ХЭЛДЭГ ВЭ?

Монголчууд ийм адууг гүйгүүл морь, заримдаа алдуул морь, зуугуул морь гэх мэтээр нэрлэж ирсэн тухай судалгааны болон нийтлэлийн эх сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. Энд нэг сонирхолтой зүйл байна. Хэрэв энэ үзэгдэл ганц удаа тохиолдсон бол тусгай нэр томъёо бий болох шаардлага бага.

Харин олон үеийн турш хүмүүс:

“Энэ бол гүйгүүл морь.”

гэж ялгаж нэрлэж байсан бол тухайн нийгэм ийм зан үйлийг таньж, ангилж, тайлбарлаж байсныг харуулна. Өөрөөр хэлбэл энэ бол зөвхөн адууны зан үйл биш. Хүний мэдлэгийн нэг хэсэг.

                                                                           ЯАГААД МОНГОЛЧУУД ГҮЙЖ БУЙ АДУУГ БАРЬДАГГҮЙ БАЙВ?

Энд Монголын адууны соёлын маш гүн ойлголт гарч ирнэ.

Гүйж яваа үл таних адууг бүү үргээ.

Бүү барь.

Нутаг руу нь явуул.

Энэ тухай ахмад хүмүүсийн уламжлалт ойлголтыг судалгаанд тэмдэглэсэн байдаг. Адуу өөрийн nutag руугаа явж байгаа үед түүнийг зогсоох нь буруу үйл гэж үзэх заншлын тухай ч өгүүлдэг. Эндээс нэг маш сонирхолтой дүгнэлт гарна.

Монголчууд адууны энэ хөдөлгөөнийг хүний зорилготой хөдөлгөөнөөс ялгаж ойлгож байжээ.

Хүн:

“Энэ морь алдуулжээ,”

гэж харж болно.

Харин малчин:

“Энэ морь нутаг руугаа явж байна.”

гэж хардаг. Энэ хоёрын хооронд асар их ялгаа бий.

                                           ДҮГНЭЛТ: МОНГОЛ АДУУНЫ “НУТАГ ГҮЙХ”  ОЙЛГОЛТ БОЛ СОЁЛЫН МЭДЛЭГИЙН БАТЛАГДСАН  СИСТЕМ

“Адуу нутаг руугаа гүйдэг” гэдэг өгүүлбэрийг нэг талаас домог, нөгөө талаас шууд биологийн хууль гэж үзэх шаардлагагүй. Илүү сонирхолтой тайлбар бий. Монгол малчид адууны зан үйлийг хэдэн мянган жил, олон үеийн турш ажигласан. Тэд адуунд өөрийн zön байдаг гэж мэддэг байв. Тэд адууг өөрийн nutag-тай холбоотойг ойлгосон. Тэд адуу худалдаалагдсаны дараа хуучин нутаг руугаа буцаж гүйж болохыг мэддэг байсан.

Энэ мэдлэгийг дуу, өгүүллэг, кино, аман түүхээр дамжуулан хадгалсан. Өнөөдөр антропологичид энэ ойлголтыг herd agency, zön, nutag гэсэн ойлголтоор судалж байна.

Тиймээс Монголчуудын хувьд хамгийн сонирхолтой асуулт нь:

“Морь яаж замаа олдог вэ?”

байгаагүй.

Харин:

“Хэд хоногийн дараа нутгаа хүрэх бол?”

байжээ.

Учир нь адууны нутаг руугаа гүйх боломжийг үгүйсгэхээсээ өмнө Монгол малчин түүнийг хүлээн зөвшөөрч, ажиглаж, түүнд зориулсан үг хүртэл үлдээсэн юм.

Тиймээс:

“ГАЗАР ҮНЭРЛЭН ДАВХИЖ ЯВАА ГАНЦ АДУУГ БИТГИЙ ҮРГЭЭ.”

Энэ бол зүгээр нэг дууны мөр биш. Энэ бол Монголын талд олон үеийн турш хуримтлагдсан малчин хүний ажиглалт, адууны зан, нутаг хэмээх орон зайн ойлголт, хүн ба амьтны харилцааны ёс зүйн тухай жижигхэн боловч гүн өгүүлбэр юм.

GPS өнөөдөр адууны явсан замыг зурж байна.

Харин Монгол хүн тэр замын тухай мэдлэгийг аль хэдийн дуу болгож үлдээсэн байжээ.

                                                                            БОДИТ АМЬДРАЛ БА СОЁЛЫН ӨГҮҮЛЭМЖ ХОЁР ДАВХЦАЖ БАЙНА

Ингээд бидэнд хэд хэдэн өөр төрлийн эх сурвалж байна.

ЭТНОГРАФИ

Монгол малчдын zön, nutag, сүргийн agency-ийн тухай судалгаа.

АМАН ТҮҮХ

Вьетнамаас Монгол руу буцсан адууны тухай 1959–1960 оны мэдээ. 

БАРИМТАТ КИНО

Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумаас Баянхонгор аймгийн Богд сум руу өмнө нь гурван жил отроор явсан хоёр адууг буцаан гүйлгэсэн тухай “Дэлхийн морьтнууд” төслийн ярилцлага.

СОЁЛЫН БАРИМТ

Адуу нутаг руугаа гүйх тухай өгүүллэг, шүлэг, кино, дууны уламжлал.

НЭГДҮГЭЭР БИЕИЙН ГЭРЧЛЭЛ

2009 онд Заамараас Гурванбулагт хүргэгдсэн, гурван сарын дараа алга болж, таван хоногийн дараа өөрийн сүрэгтээ ирсэн таны хурдан зээрд үрээний тухай ярисан гэрчлэл. 

Гэхдээ бүгдийг нь зөв ангилбал нэг сонирхолтой судалгааны асуулт гарч ирнэ:

Монгол адуу өөрийн төрсөн  нутагтайгаа ямар төрлийн орон зайн холбоо тогтоодог вэ?

 

 

FOOTNOTE

[1] Dulam Bumochir, “The Animalification of Nationalist Sentiments: Horse, Herder and Homeland Relations in the Construction of Nationalism in Mongolia,” Acta Mongolica 21 (541), 2023, pp. 127–146. Судалгаа Монгол адууны nutag-аа санах, олох, буцах тухай өгүүллэг, шүлэг, киноны соёлын өгүүлэмжийг авч үздэг.

Dulam Bumochir, Byambabaatar Ichinkhorloo & Ariell Ahearn, “Herd Agency: Rethinking Herd–Herder Relations in Mongolia and Qinghai, China,” Inner Asia 22, no. 2 (2020): 183–198. Судалгаа zön, taa, buyan зэрэг Монгол малчдын ойлголтыг адуу маллагаа болон animal/ herd agency-тэй холбон шинжилдэг.

[3] Дээрх Inner Asia судалгаанд zöngöör n mallakh буюу малын өөрийн зан, зөнд тулгуурлан маллах арга, адууны зан байдал, биеийн байдал, хооллолт зэрэг хүчин зүйлд тулгуурлан маллагааг тохируулдаг практикийг тайлбарласан.

[4] Ariell Ahearn et al., адууны гавлын зан үйлийн тухай антропологийн судалгаанд Монгол малчид nutag-ийг адууных ч гэж үздэг бөгөөд худалдаалагдсан адуу хуучин бэлчээр рүүгээ буцдаг тухай түүхүүд түгээмэл байдгийг тэмдэглэсэн.

[5] Bumochir, Ichinkhorloo & Ahearn, Inner Asia 22(2), 2020. Судалгаанд 1959 онд Вьетнамд бэлэглэгдсэн адуунаас нэг нь Хятад–Вьетнамын хил дээр зугтаж, 1960 онд ойролцоогоор нэг жилийн дараа Монголдоо буцсан тухай мэдээг дурдсан. Судлаачид уг түүхийг батлах ч, няцаах ч боломжгүй гэж тодорхой тэмдэглэсэн.

[6] 2023 оны Acta Mongolica судалгаанд адуу нутаг руугаа буцах тухай Монголын өгүүллэг, шүлэг, киноны материалуудыг тусгайлан авч үзсэн. Энэ нь “нутаг руугаа гүйдэг адуу” гэх ойлголт Монголын орчин үеийн соёлын ой санамжид бодитоор оршиж байгааг харуулна.

[7] “Газар үнэрлэн давхиж яваа ганц адууг битгий үргээ” гэх дууны мөрийн эх хувилбар, зохиогч, дууны анхны бичлэгийг тусгай архивын эх сурвалжаар цаашид тогтоох шаардлагатай. Иймээс энд уг мөрийг соёлын текстийн жишээ болгон ашигласан бөгөөд биологийн нотолгоо болгон ашиглаагүй.

[8] 2009 оны Заамар–Гурванбулагийн үрээний түүх нь зохиогчийн нэгдүгээр биеийн гэрчлэл. Төв аймгийн Заамараас Булган аймгийн Гурванбулагт ойролцоогоор 140–150 км зайд хүргэгдсэн хурдан үрээ гурван сарын дараа алга болж, гурав хоногийн дараа өөрийн ижил сүрэгтээ эргэн ирсэн тухай гэрчлэл. Энэ нь хувийн анхдагч гэрчийн мэдээ бөгөөд бие даасан архивын баримт, GPS бүртгэлээр баталгаажсан шинжлэх ухааны туршилт биш.

[9] Nutag нь Монгол хэл, соёлд төрсөн нутаг, амьдрах газар, бэлчээрийн орон зай зэрэг олон түвшний утгыг агуулдаг тухай орчин үеийн судалгаанд тайлбарласан.

[10] Энэхүү өгүүлэл “Монгол адуу төрөлхийн GPS-тэй” гэсэн шинжлэх ухааны дүгнэлт гаргахгүй. Харин Монголын уламжлалт zön ба nutag ойлголтыг этнографийн судалгаатай холбон, адууны нутаг руугаа буцах тухай соёлын өгүүлэмж, аман гэрчлэл болон цаашид хэмжих боломжтой зан үйлийн судалгааны асуудал болгон авч үзэж байна