§§157–159: 1202 ОНЫ БАРУУН ЗҮГИЙН ЦЭРГИЙН АЖИЛЛАГАА БА ЧИНГИС ХААН–ВАН ХАН ХОЁРЫН СТРАТЕГИЙН ХӨДӨЛГӨӨН

Оршил

Монголын нууц товчооны §§157–159-ийг тус тусдаа, хоорондоо үл хамаарах гурван цэргийн мөргөлдөөний тэмдэглэл болгон унших нь эдгээр зүйлд агуулагдах үйл явдлын дараалал, газарзүйн шилжилт, цэргийн хөдөлгөөний үргэлжлэл болон улс төрийн хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийн шинжийг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй. §157-д 1202 онд Чингис хаан Татаарын эсрэг байлдаж байх зуур Ван хан Мэргидийн эсрэг хөдөлж, Тогтоа бэхийг Баргуужины зүг хөөн, түүний гэр бүл, харьяат иргэдийг олзолсон тухай өгүүлдэг. Үүний дараа §158 “Түүний хойно” хэмээн үргэлжилж, Чингис хаан, Ван хан хоёр хамтран Найманы Хүчүгүдийн Буйруг ханы эсрэг хөдөлж, түүнийг Улуг тагийн Сохог уснаас Алтай давуулан Үрүнгү голын дагуу мөрдөн хөөсөөр Хишилбаши нуурт устгасан тухай өгүүлнэ. §159-д уг ажиллагааны дараа буцаж ирэх үед нь Найманы Хүгсэү Сабраг баатар Байдраг голын бэлчирт цэргээ хэдийн засаж, тэднийг тулалдахаар тосож байсан тухай тэмдэглэгддэг.[1]

Ийм дарааллыг анхааралтай авч үзвэл эдгээр зүйл нь нэг удаагийн тулгаралтын тухай бус, 1202 онд Монголын төв болон зүүн өмнөд талын цэргийн ажиллагаатай зэрэгцэн баруун зүгт өргөжсөн, улмаар хэд хэдэн улс төр-цэргийн хүчнийг дараалан хамарсан дайны орон зайн тухай мэдээлэл өгч байна. Энд “нэгдсэн стратегийн төлөвлөгөө” байсан гэж шууд дүгнэхэд эх сурвалж хангалтгүй боловч Чингис хаан, Ван хан хоёрын хөдөлгөөний дараалал, Мэргидийн бутрал, Найманы Буйруг ханы эсрэг хийсэн хамтарсан аян, түүнээс хойш Хүгсэү Сабрагийн бэлтгэсэн дараагийн тулгаралт нь тухайн үеийн дайн зөвхөн хоёр армийн нэг удаагийн мөргөлдөөнөөр хязгаарлагддаггүй байсныг харуулдаг.

Энэ өгүүллийн гол зорилго нь §§157–159-д гарч буй үйл явдлыг нэгэн цогц цэргийн процесс болгон шинжлэх, Чингис хаан ба Ван хан хоёрын хөдөлгөөний стратегийн шинжийг тодруулах, мөн Мэргидийн бутралын дараа Найман улс төр-цэргийн хүчтэй шууд тулгарсан нөхцөл ямар учир шалтгаантай байж болохыг эх сурвалжийн хүрээнд авч үзэхэд оршино.

1. §157: Татаар ба Мэргидийн эсрэг зэрэгцсэн ажиллагаа

§157 эхлэхдээ он цагийг маш тодорхой өгдөг: “нохой жил”, өөрөөр хэлбэл 1202 он. Тухайн үед Чингис хаан Татаарын эсрэг байлдаж байсан бөгөөд яг энэ цагт Ван хан Мэргидийг довтлохоор хөдөлсөн гэж өгүүлдэг.[2] Эндээс эхний чухал ажиглалт гарна. Чингис хаан, Ван хан хоёрын цэргийн ажиллагаа эхнээсээ нэг цэгт төвлөрсөн нэг арми байсангүй; харин өөр өөр чиглэлд зэрэгцэн явагдсан хоёр ажиллагаа байжээ.

Ван хан Мэргидийн удирдагч Тогтоа бэхийг Баргуужины зүг хөөн, Тогтоагийн ууган хүү Төгс бэхийг алж, Хутугтай, Чаалун нарыг олзлон, Хуту, Чулуун хоёрын харьяат иргэдийг хүртэл эзэлсэн гэж эхэд өгүүлдэг.[3] Иймээс энэ ажиллагаа нь зөвхөн Мэргидийн нэгэн цэргийн бүлгийг тулалдаанд ялсан үйл явдал биш, харин удирдагчийн гэр бүл, залгамж холбоо, харьяат иргэд, эд хөрөнгийг хамарсан улс төр-нийгмийн бүтэц рүү чиглэсэн цохилт байсан байна.

Энд бас нэгэн улс төрийн чухал өгүүлбэр бий. Ван хан олзноос Чингис хаанд юу ч өгөөгүй гэж §157 төгсдөг. Энэ нь тухайн үеийн хамтын ажиллагааны дотор олз, харьяалал, эрх мэдлийн хуваарилалт ямар ач холбогдолтой байсныг харуулахын зэрэгцээ Чингис хаан, Ван хан хоёрын харилцаа зөвхөн дайсны эсрэг хамтран байлдах харилцаа байгаагүйг сануулна.[4]

Гэсэн хэдий ч энэ хэсгийн стратегийн ач холбогдлыг зөвхөн олз хуваарилалтын асуудлаар хязгаарлах шаардлагагүй. Ван хан Мэргидийг довтолж, Тогтоа бэхийг баруун хойш, Баргуужины зүг шахсан тухай мэдээний дараа §158-д түүний хөдөлгөөн Найманы Буйруг ханы эсрэг хийсэн ажиллагаатай залгана. Иймээс §157-ыг §158-аас тусгаарлан уншихад үйл явдлын газарзүйн болон цэргийн үргэлжлэл алдагдана.

2. Мэргидийг шахсан хөдөлгөөн ба баруун зүгийн стратегийн орон зай

Мэргидийн эсрэг Ван ханы ажиллагааг Бөртэгийн өмнөх түүхтэй холбож ойлгох нь тодорхой хэмжээнд үндэслэлтэй боловч §157 өөрөө энэ дайралтын шууд шалтгааныг тайлбарладаггүй. Иймээс “Бөртэгийн төлөөх өшөө авалт бол §157-ын шууд шалтгаан байсан” гэж эх сурвалжийн түвшинд батлах нь зохистой бус. Харин өмнөх үйл явдлууд Мэргидийг Чингис хааны улс төрийн орчинд удаан хугацаанд дайсагнасан хүч болгон тодорхойлсон бөгөөд Ван хан тэднийг довтолсон нь хоёр талын ашиг сонирхол давхцсан нөхцөлд болсон гэж авч үзэх боломжтой.

Мэргидийн хүчийг баруун зүгт шахсан нь цэргийн ажиллагааны газарзүйн үр дагавартай. Тогтоа бэх Баргуужины зүг хөөгдсөн бөгөөд үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёрын дараагийн хөдөлгөөн бүр цааш баруун зүгт, Найманы улс төр-цэргийн орон зай руу чиглэж байна. Эндээс Мэргидийг бут цохих ажиллагаа нь өөрөө эцсийн стратегийн зорилго байсан уу, эсвэл баруун зүгийн дараагийн цэргийн ажиллагааны нөхцөлийг бий болгосон уу гэсэн асуулт гарч ирнэ.

Эх сурвалж энэ асуултад шууд хариулдаггүй. Гэвч цэргийн ажиллагааны дараалал нь нэг чухал нөхцөлийг харуулдаг: нэг хүч бут цохигдон баруун зүгт шахагдсан орон зайд удалгүй өөр нэг том улс төр-цэргийн хүчтэй шууд мөргөлдөөн үүссэн байна.

Иймээс Мэргидийн үлдэгдэл Найманы улс төрийн хүрээнд хүрч, хамгаалалт эсвэл дэмжлэг эрсэн байж болох тухай таамаглал дэвшүүлэх боломжтой. Гэхдээ энэ нь §§157–159-д шууд өгөгдсөн баримт биш юм. Тиймээс үүнийг түүхэн факт бус, харин эхийн дараалал, газарзүйн нөхцөлд тулгуурласан тайлбарлах hypothesis гэж үзэх ёстой. Эрдэм шинжилгээний хувьд энэ ялгааг хадгалах нь чухал.

3. §158: Буйруг хан ба Алтайг давсан мөрдлөг

§158 “Түүний хойно” хэмээн эхэлдэг. Энэ холбоос нь өмнөх үйл явдалтай цаг хугацааны дараалал үүсгэж байгаа бөгөөд Чингис хаан, Ван хан хоёр Найманы Хүчүгүдийн Буйруг ханы эсрэг хамтран мордсоныг өгүүлдэг.[5] Буйруг хан Улуг тагийн Сохог усны орчимд байсан бөгөөд Чингис хаан, Ван хан хоёрын цэрэг хүрч ирэх үед байлдаж чадаагүй тул Алтай даван хөдөлсөн байна.

Энд цэргийн ажиллагааны шинж §157-оос мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөнө. Мэргидийн эсрэг ажиллагаа нь Тогтоа бэхийн хүч, гэр бүл, харьяат иргэдийг эзлэх шинжтэй байсан бол §158-д гол дүр зураг нь хөдөлгөөнт мөрдлөг юм. Буйруг хан тулалдаанд тогтож үлдэхийн оронд Алтай даван гарч, Чингис хаан, Ван хан хоёр түүнийг араас нь нэхэн Алтайг мөн давж, Хумшингирийн Үрүнгү голын зүг шахжээ.[6]

Atwood-ийн орчуулгад энэ газарзүйн дараалал илүү тодорхой харагддаг. Тэрээр Ulug Tag-ийн Sogog River-ээс Буйруг ханыг Алтай давуулан хөөж, Qum-Seng’ir-ийн Ulungur дагуу шахсан гэж буулгасан байна. Энэ нь §158-ыг зөвхөн “Найманыг ялсан” гэсэн товч үйл явдал бус, тодорхой чиглэлтэй, урт хугацааны мөрдлөгийн ажиллагаа байсан гэж үзэх үндэс өгнө.[7]

Мөн энд харуулын ажиллагаа гарч ирдэг. Буйруг ханы Еди-Тоблуг хэмээх ноён харуул хийж явсан бөгөөд Чингис хааны талын харуулд хөөгдөн, уул өөд дутаах үедээ олом нь тасарч баригдсан байна. Энэ жижиг мэт дүрслэл нь кампанит ажиллагааны дотор үндсэн цэрэг, урьдчилсан харуул, тандан мэдэх ажиллагаа зэрэг хэд хэдэн түвшин байсныг харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл тал нутгийн цэрэг зөвхөн их хүчээрээ дайсныг мөрдөн хөөдөг бус, харуулын болон тандан ажиглах ажиллагааг хөдөлгөөнт дайны салшгүй хэсэг болгон ашиглаж байжээ.

Эцэст нь Буйруг ханыг Үрүнгү голын дагуу хөөн, Хишилбаши нуурт гүйцэн устгасан байна.[8] Ийнхүү §158-ын кампанит ажиллагаа нь эхний байрлалаас дайсныг хөдөлгөх, уулын нурууг даван мөрдөх, голын сав дагуу шахах, эцэст нь хөдөлгөөний боломжийг нь хаан устгах гэсэн дараалалтай байна.

4. §159: Буйруг хан үхсэн ч дайн дууссангүй

§159 бол §§157–158-ыг нэг цогц цэргийн үйл явц болгон авч үзэхэд хамгийн чухал зүйл юм. Буйруг ханыг устгасны дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр буцаж ирэх үед Найманы Хүгсэү Сабраг баатар Байдраг голын бэлчирт цэргээ засаж, тэднийг байлдахаар тосож байсан гэж өгүүлдэг.[9]

Энэ мэдээ нь §158-д болсон үйл явдлыг нэг удаагийн мөрдлөгөөр төгссөн гэж ойлгох боломжийг эрс багасгана. Буйруг хан бол Найманы нэгэн улс төрийн төвийн удирдагч боловч түүнийг устгаснаар Найманы цэргийн эсэргүүцэл дуусаагүй байна. Харин буцаж ирж буй Чингис хаан, Ван хан хоёрын өмнө дараагийн Найман цэргийн хүч бэлэн болсон байжээ.

Энд “хоёр тал” гэх ойлголтыг ч болгоомжтой хэрэглэх шаардлагатай. Нэг талд Чингис хаан, Ван хан хоёрын хамтарсан хүч, нөгөө талд зөвхөн Буйруг хан байсангүй. Буйруг хан устсаны дараа өөр нэг Найман цэргийн удирдагч, Хүгсэү Сабраг, өөрийн цэргээ Байдраг голын бэлчирт байрлуулсан байна. Иймээс §§158–159 нь хоёр удирдагчийн нэг удаагийн дайралт бус, нэг улс төр-цэргийн хүчний эсрэг дараалан гарсан хэд хэдэн цэргийн тулгаралтыг харуулдаг.

Чингис хаан, Ван хан хоёр мөн байлдахаар цэргээ зассан боловч орой болсон тул маргааш тулалдахаар хоносон гэж §159 өгүүлнэ. Энэ хэсэг нь тухайн үеийн цэргийн хөдөлгөөн зөвхөн хурд, довтолгооноос бүрдэхгүй, цаг хугацаа, байрлал, цэргийн зохион байгуулалт, тулалдааны тохиромжтой мөчийг тооцох ажиллагаа байсныг харуулна.

Үүнээс илүү сонирхолтой нь Ван хан шөнө буусан газартаа гал түлж орхиод Хар сүүл голын дагуу хөдөлсөн явдал юм.[10] Энэ нь ухралтыг энгийн зугталт гэж үзэхээс илүүтэй, өөрийн бодит байрлалыг нуун далдлах, дайсанд буруу мэдээлэл үлдээх, шөнийн хөдөлгөөнөөр цэргийн байрлалаа өөрчлөх гэсэн тактикийн үйлдэл байсан байж болохыг харуулна. Эх сурвалжид уг үйлдлийн зорилгыг тайлбарлаагүй тул “хуурмаг ажиллагаа” гэсэн тодорхойлолтыг тайлбарлах түвшинд хэрэглэх нь зохистой боловч баттай зорилго хэмээн томъёолох шаардлагагүй.

5. Нэг удаагийн тулгаралт бус, олон шаттай цэргийн ажиллагаа

§§157–159-ийг нийлүүлэн уншихад 1202 оны үйл явдлын онцлог нь дайсныг нэг удаа ялсан эсэхээр хэмжигдэхгүй байна. Эхний шатанд Чингис хаан Татаарын эсрэг, Ван хан Мэргидийн эсрэг зэрэгцээ ажиллагаа явуулсан байна. Дараагийн шатанд хоёр удирдагчийн цэрэг нийлж Найманы Буйруг ханы эсрэг хөдөлжээ. Буйруг хан Алтайг даван ухарсан боловч мөрдлөг тасраагүй бөгөөд Чингис хаан, Ван хан хоёр Алтайг давж, Үрүнгүгийн дагуу хөөн, эцэст нь нуурт гүйцжээ. Үүний дараа тэднийг буцаж ирэхэд Найманы Хүгсэү Сабраг өөрийн цэргээ урьдчилан байршуулсан байв.

Энэ дараалал нь тухайн үеийн дайныг “хоёр тал талд гарч тулалдаад нэг нь ялсан” гэсэн загвараар тайлбарлах боломжгүйг харуулж байна. Харин нэг цэргийн ажиллагааны үр дүн дараагийн ажиллагааны газарзүй, хүчний байрлал, улс төрийн нөхцөлийг өөрчилж, улмаар дараагийн мөргөлдөөнийг үүсгэж байжээ.

Эндээс 1202 оны үйл явдлыг Татаар–Мэргид–Найман гэсэн гурван тусдаа дайны жагсаалт гэж бус, харилцан уялдсан улс төр-цэргийн орон зайд явагдсан олон шаттай ажиллагаа гэж авч үзэх боломжтой. Гэхдээ энэ нь гурван хүч бүгд нэгэн зэрэг нэг эвсэлд байсан гэсэн үг биш. Харин тухайн үеийн тал нутгийн улс төрд нэг хүчний эсрэг хийсэн ажиллагаа нь өөр хүчний байрлал, ашиг сонирхол, цэргийн хариу үйлдэлтэй шууд холбогдох нөхцөл бүрдэж байсныг илэрхийлнэ.

6. Мэргид–Найманы боломжит холбооны асуудал

Энд нэг таамаглал тусгайлан авч үзэх шаардлагатай. Ван ханд ялагдсан Мэргидийн хүчний үлдэгдэл баруун зүгт шахагдсан бөгөөд Найманы улс төрийн орон зайтай ойртсон нөхцөлд тэд Буйруг хан зэрэг хүчтэй холбоо тогтоохыг оролдсон байж болох юм. Улс төрийн хувьд ялагдсан хүч өөрийн оршин тогтнох боломжийг хадгалахын тулд өөр нэг хүчний хамгаалалтад орох, эсвэл өмнөх дайсныхаа эсрэг шинэ холбоотон хайх нь боломжгүй хувилбар биш.

Гэвч энэ таамаглалыг §§157–159-ийн шууд баримт хэмээн үзэж болохгүй. Нууц товчоо Мэргидийн үлдэгдэл Буйруг ханд очсон, эсвэл түүнээс тусламж авсан гэж энд өгүүлдэггүй. Иймээс энэ холбоог баталсан мэтээр бичих нь эх сурвалжийн хүрээнээс давсан дүгнэлт болно. Харин Мэргидийг баруун зүг шахсан ажиллагааны дараа Найманы эсрэг цэргийн ажиллагаа өрнөж, Буйруг ханы дараа Хүгсэү Сабраг дахин цэрэг зассан гэсэн дараалал нь ийм холбоо байсан эсэхийг судлах хангалттай асуулт дэвшүүлдэг.

Энэ үүднээс §§157–159 нь зөвхөн байлдааны тухай бус, ялагдсан улс төрийн хүчнүүдийн шилжилт хөдөлгөөн, шинэ хамгаалагч эрэх боломж, бүс нутгийн хүчний тэнцвэр хэрхэн өөрчлөгдөж болох тухай судалгааны асуудлыг нээж байна.

7. Газарзүй ба цэргийн хөдөлгөөн

Atwood-ийн орчуулгад §§157–159-ийн газарзүйн дараалал харьцангуй тодорхой хадгалагдсан байдаг. Мэргидийн Тогтоа бэхийг Barguzin Hollow-ийн зүг хөөсөн тухай §157-д өгүүлж, дараагийн зүйлд Ulug Tag-ийн Sogog River, Altai, Qum-Seng’ir-ийн Ulungur, Lake Qizil-Baši гэсэн нэрс гардаг.[11] Энэ газарзүйн дараалал нь цэргийн ажиллагаа нэгэн орон нутгийн хүрээнд бус, нэлээд өргөн талбайд үргэлжилснийг харуулна.

Гэхдээ эдгээр эртний газар нутгийн нэрийг өнөөгийн засаг захиргааны хилтэй шууд адилтгахдаа болгоомжтой байх шаардлагатай. Ялангуяа Ulug Tag-ийг өнөөгийн Баян-Өлгий аймагтай яг тэнцүүлэн тогтоохын өмнө газарзүйн нэрийн хувилбарууд, эртний эхийн дуудлага, бусад сурвалж дахь байрлал, орчин үеийн топографийн мэдээллийг тусгайлан тулгах шаардлагатай. Харин §158-ийн эх өөрөө Буйруг хан Алтайг даван хөдөлсөн, Чингис хаан ба Ван хан түүнийг мөн Алтай даван нэхсэн гэж тодорхой өгүүлж байгаа нь цэргийн хөдөлгөөний ерөнхий чиглэлийг тогтооход хангалттай.[12]

Эндээс нэг чухал дүгнэлт гарна. Нүүдэлчин цэргийн хүчний хөдөлгөөнийг зөвхөн “нүүдэллэн явсан” гэсэн ерөнхий ойлголтоор тайлбарлах нь хангалтгүй. §158-д цэрэг дайсны байрлалыг мөрдөж, уулын нуруу давж, голын сав дагуу шахаж, харуулын ажиллагаагаар дайсны ноёныг барьж, эцэст нь хөдөлгөөний боломжийг нь хааж байна. Энэ бол тодорхой зорилго, мэдээлэл, цаг хугацаа, орон зайн тооцоолол шаардсан цэргийн ажиллагаа юм.

Дүгнэлт

Монголын нууц товчооны §§157–159 нь 1202 оны үйл явдлыг тус тусдаа салангид дайралт болгон бус, харилцан үргэлжилсэн улс төр-цэргийн үйл явцын хэсэг болгон унших боломжийг олгодог. §157-д Чингис хаан Татаарын эсрэг байлдаж байх үед Ван хан Мэргидийн эсрэг тусдаа чиглэлд ажиллагаа явуулж, Тогтоа бэхийг Баргуужины зүг шахсан байна. §158-д хоёр удирдагчийн хүч нийлж Найманы Буйруг ханы эсрэг хөдөлж, түүнийг Улуг тагийн Сохог уснаас Алтай давуулан Үрүнгүгийн дагуу мөрдөж, Хишилбаши нуурт устгажээ. §159-д Буйруг ханыг устгасан явдал Найманы эсэргүүцлийг дуусгаагүй бөгөөд Хүгсэү Сабраг Байдраг голын бэлчирт цэргээ урьдчилан засаж, тэднийг тосон хүлээж байсан нь тодорхой болдог.

Иймээс §§157–159-ийг нэг удаагийн тулгаралтын түүх гэж ойлгохоос илүүтэй, нэг цэргийн ажиллагааны үр дүн дараагийн улс төр-цэргийн нөхцөлийг бий болгож байсан олон шаттай дайны процесс гэж авч үзэх нь илүү зохистой. Чингис хаан ба Ван хан хоёр 1202 онд эхнээсээ бүх үйл явдлыг нэгэн нэгдсэн төлөвлөгөөгөөр зохион байгуулсан гэж эх сурвалж шууд нотолдоггүй боловч Татаар, Мэргид, Найманы эсрэг явсан ажиллагааны дараалал, Мэргидийн хүчийг баруун зүг шахсан хөдөлгөөн, хоёр удирдагчийн хамтарсан Алтайн цаадах мөрдлөг, Буйруг ханы дараах Хүгсэү Сабрагийн бэлтгэсэн дараагийн тулгаралт нь тухайн үеийн тал нутгийн дайныг урьдчилан тогтсон хоёр талын хил хязгаар доторх мөргөлдөөн бус, хөдөлгөөнөөр тодорхойлогддог, олон улс төрийн хүчний үйлдэл харилцан өдөөгдөж байсан өргөн хүрээний цэргийн систем байсан гэж авч үзэх боломжийг өгч байна.

Энэ хүрээнд Мэргидийн бутралын дараа тэдний үлдэгдэл Найманы улс төрийн орон зайд хүрч, хамгаалалт эрсэн эсэх нь цаашид шалгах ёстой асуулт хэвээр үлдэнэ. Харин эхийн шууд өгүүлж буй зүйл бол илүү баттай: Мэргидийн эсрэг ажиллагааны дараа Чингис хаан, Ван хан хоёрын хөдөлгөөн баруун зүгт үргэлжилж, Найманы Буйруг хан, улмаар Хүгсэү Сабрагтай дараалсан цэргийн мөргөлдөөнд хүрсэн байна. §159-ийн шөнийн хөдөлгөөн, буусан газартаа гал үлдээсэн явдал хүртэл энэ дайны хөдөлгөөнт, уян хатан, хуурмаг байрлал ашиглах шинжийг харуулдаг.

Ингэж уншихад §§157–159 нь зөвхөн 1202 оны хэдэн байлдааны тэмдэглэл биш, харин Монголын төв хэсгээс баруун зүгт шилжсэн цэргийн хөдөлгөөн, дайснуудын орон зайн байрлал, холбоотны харилцаа, харуул-тандан ажиллагаа, мөрдлөг, ухралт ба хуурмаг маневрыг нэгэн дараалалд хадгалсан стратегийн ач холбогдол бүхий эх сурвалжийн хэсэг болж байна.

Footnotes

[1] Монголын нууц товчоо (цаашид MNT), §§157–159.

[2] Ц. Дамдинсүрэн, Монголын нууц товчоо, §157. Дамдинсүрэнгийн хувилбар §157-ыг “Мөн нохой жил (1202)” хэмээн эхлүүлж, Чингис хаан Татаартай байлдаж байх үеийн Ван ханы Мэргидийн эсрэг ажиллагааг тэмдэглэдэг.

[3] Мөн тэнд, §157.

[4] Мөн тэнд, §157. Ван хан Мэргидээс олзолсон зүйлээс Чингис хаанд юу ч өгөөгүй тухай өгүүлдэг.

[5] MNT, §158; Ц. Дамдинсүрэн, Монголын нууц товчоо, §158.

[6] Мөн тэнд.

[7] Christopher P. Atwood, trans., The Secret History of the Mongols (Penguin Classics, 2023), §158. Atwood нь Ulug Tag, Sogog River, Altai, Qum-Seng’ir, Ulungur гэсэн газарзүйн нэрсийг тусгайлан ялган орчуулсан.

[8] MNT, §158; Ц. Дамдинсүрэн, Монголын нууц товчоо, §158.

[9] MNT, §159; Ц. Дамдинсүрэн, Монголын нууц товчоо, §159.

[10] Мөн тэнд, §159. Atwood-ийн хувилбарт мөн Ван хан буусан газартаа гал үлдээн шөнийн цагаар хөдөлсөн тухай өгүүлдэг.

[11] Atwood, The Secret History of the Mongols, §§157–159.

[12] Ц. Дамдинсүрэн, Монголын нууц товчоо, §158; Atwood, The Secret History of the Mongols,